Ελευθερία και ευθύνη: όταν οι επιλογές φέρνουν ζάλη

Γράφει ο Κωνσταντίνος Μουτσούλας — Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής. MSc Κλινική & Κοινοτική Ψυχολογία,MSc Αθλητική Ψυχολογία (University of East London). Μέλος ΣΕΨ, μέλος BPS. Μάθε περισσότερα για μένα.

Ανοίγεις μια εφαρμογή για να παραγγείλεις φαγητό και βρίσκεσαι μπροστά σε δεκάδες επιλογές, ψάχνεις μια ταινία και έχεις στη διάθεσή σου περισσότερες από όσες θα προλάβεις ποτέ να δεις, και κάπου εκεί η επιλογή φέρνει περισσότερη αβεβαιότητα από ανακούφιση. Ο Σαίρεν Κίρκεγκωρ (SørenKierkegaard) έγραψε ότι η αγωνία είναι η ζάλη της ελευθερίας [1], η ζάλη που νιώθουμε όταν πρέπει να διαλέξουμε χωρίς κανείς να μπορεί να μας εγγυηθεί ότι διαλέγουμε σωστά.

Τι σημαίνει ελευθερία στην υπαρξιακή ψυχοθεραπεία

Στην υπαρξιακή ψυχοθεραπεία, η ελευθερία συνδέεται με την αναγνώριση ότι ζούμε μέσα σε έναν κόσμο με περιορισμούς και, παρ’ όλα αυτά, έχουμε τη δυνατότητα να επιλέγουμε. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε όλα όσα μας συμβαίνουν, μπορούμε όμως να αποφασίσουμε πώς θα σταθούμε απέναντί τους, και αυτή η απόφαση φέρνει μαζί της την ευθύνη.

Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ (Jean-Paul Sartre) περιέγραφε τον άνθρωπο ως «καταδικασμένο να είναι ελεύθερος» [2], εννοώντας ότι δεν μπορούμε να αποφύγουμε εντελώς την επιλογή, αφού ακόμα και όταν αποφασίζουμε να μην κάνουμε τίποτα έχουμε ήδη πάρει μια θέση απέναντι σε αυτό που συμβαίνει.

Για τον Ίρβιν Γιάλομ, η ελευθερία είναι ένα από τα τέσσερα υπαρξιακά ζητήματα [3], και η δυσκολία της βρίσκεται στο ότι δεν υπάρχει πάντα μια εξωτερική αυθεντία που να μπορεί να μας εγγυηθεί ότι η επιλογή μας είναι η σωστή, κάτι που μπορεί να είναι τρομακτικό.

Όταν οι επιλογές αφορούν τη ζωή μας

Όταν οι επιλογές αφορούν πιο σημαντικά πράγματα, η αβεβαιότητα γίνεται πιο έντονη: Να μείνω στη δουλειά που με εξαντλεί ή να φύγω χωρίς να ξέρω τι θα ακολουθήσει; Να μείνω σε μια σχέση που δεν με εκφράζει ή να ρισκάρω την απώλεια και τη μοναξιά που μπορεί να έρθουν μετά; Να ακολουθήσω αυτό που θέλω ή αυτό που περιμένουν από εμένα;

Για τέτοια ερωτήματα σπάνια υπάρχει εύκολος δρόμος ή κάποιος που μπορεί να μας πει με βεβαιότητα ποιος είναι ο σωστός, οπότε καλούμαστε εμείς να αποφασίσουμε προς τα πού θέλουμε να κινηθούμε, χωρίς να ξέρουμε από πριν πού θα μας οδηγήσει η επιλογή μας. Γι’ αυτό, όσο πληθαίνουν οι επιλογές, μπορεί να πληθαίνει και ο φόβος μήπως διαλέξουμε λάθος ή μήπως υπάρχει κάπου μια καλύτερη επιλογή που δεν έχουμε ακόμη βρει.

Ελευθερία και το να ανήκουμε

Η ελευθερία εμφανίζεται και στις σχέσεις μας με τους άλλους. Το να ανήκουμε σε μια ομάδα μας δίνει σύνδεση και ασφάλεια, και ταυτόχρονα κάθε ομάδα έχει τους δικούς της κανόνες και προσδοκίες, οπότε μπορεί να νιώθουμε ότι πρέπει να σκεφτόμαστε με έναν συγκεκριμένο τρόπο, να συμπεριφερόμαστε όπως οι υπόλοιποι ή να κρύβουμε πλευρές του εαυτού μας για να παραμείνουμε αποδεκτοί. Τότε εμφανίζεται μια διαφορετική σύγκρουση: πώς μπορώ να νιώθω ελεύθερος όταν χρειάζεται συνεχώς να προσαρμόζομαι για να ανήκω;

Με αυτή την έννοια, η ελευθερία περιλαμβάνει και τη δύσκολη διαδικασία να αναγνωρίσω τι θέλω, τι μπορώ να επιλέξω και τι είμαι διατεθειμένος να αναλάβω ως συνέπεια αυτής της επιλογής.

Όταν αποφεύγουμε την ευθύνη

Μερικές φορές προσπαθούμε να ξεφύγουμε από αυτή την ευθύνη: περιμένουμε από κάποιον άλλο να αποφασίσει για εμάς, αποδίδουμε όσα συμβαίνουν αποκλειστικά στις συνθήκες ή λέμε στον εαυτό μας ότι «δεν γίνεται αλλιώς». Ο Σαρτρ ονόμασε κακή πίστη αυτή την προσπάθεια να αρνηθούμε την ελευθερία μας, όταν συμπεριφερόμαστε σαν να μην έχουμε επιλογή για να αποφύγουμε την ευθύνη που τη συνοδεύει [4].

Κάποιες φορές οι δυνατότητές μας είναι πράγματι περιορισμένες, αφού δεν επιλέγουμε το σώμα με το οποίο γεννιόμαστε, το περιβάλλον όπου μεγαλώνουμε, τις ανισότητες της κοινωνίας στην οποία ζούμε ή την αρρώστια και το τραύμα που μπορεί να μας βρουν. Το να αναλάβουμε την ευθύνη σημαίνει να εξετάσουμε με ειλικρίνεια πού, μέσα σε αυτά τα όρια, υπάρχει ακόμη κάποια δυνατότητα επιλογής και τι μπορούμε να κάνουμε από το σημείο όπου βρισκόμαστε τώρα.

Εδώ συναντάμε και αυτό που στην υπαρξιακή ψυχοθεραπεία ονομάζεται υπαρξιακή ενοχή, δηλαδή την επίγνωση ότι θα μπορούσαμε να είχαμε ζήσει, επιλέξει ή σταθεί διαφορετικά και δεν το κάναμε [3]. Η υπαρξιακή ενοχή διαφέρει από την ενοχή για κάτι «κακό» που κάναμε και βρίσκεται πιο κοντά στη δυσάρεστη γνώση ότι η ζωή μας θα μπορούσε να έχει πάρει και άλλη κατεύθυνση, γιατί με τις πράξεις, τις σιωπές και τις αποφάσεις μας, ακόμα και με όσες αναβάλλουμε, συμμετέχουμε στη διαμόρφωση αυτού που γινόμαστε.

Η ελευθερία στη θεραπεία

Στη θεραπεία η απόφαση μένει σε εμάς. Από την πρώτη συνεδρία κιόλας, μέσα στη θεραπευτική σχέση μπορούμε να δούμε πιο καθαρά τι επιλέγουμε, τι αποφεύγουμε, τι φοβόμαστε να χάσουμε και ποια ζωή θέλουμε να αναλάβουμε ως δική μας.

Στις συνεδρίες ρωτάω συχνά: «Τι επιλογές βλέπεις, έστω και μικρές;», «Πού μεταφέρεις την ευθύνη σε άλλους ή στις συνθήκες;», «Τι κερδίζεις όταν αναβάλλεις αυτή την απόφαση;», «Τι θα σήμαινε να αναλάβεις την ευθύνη χωρίς αυτή να γίνει αυτοκατηγορία;». Μέσα από τέτοιες ερωτήσεις, η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει κάποιον να περάσει από το «μου συνέβη» σε μια πιο ενεργή θέση, εκείνη του «τι μπορώ να κάνω με ό,τι μου συνέβη».

Αν βρίσκεσαι μπροστά σε μια απόφαση που σε βαραίνει και θέλεις να τη δούμε μαζί, δες περισσότερα για την υπαρξιακή ψυχοθεραπεία, ή επικοινώνησε μαζί μου μέσω της φόρμας επικοινωνίας ή τηλεφωνικά, να κλείσουμε ένα πρώτο ραντεβού.

Σημαντική ενημέρωση

Τα κείμενα αυτής της ιστοσελίδας έχουν αποκλειστικά ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Η ανάγνωσή τους δεν συνιστά ψυχοθεραπευτική πράξη και δεν αντικαθιστά την επαγγελματική συμβουλή, τη διάγνωση ή τη θεραπεία, γι’ αυτό δεν πρέπει να τα χρησιμοποιήσεις για να διαγνώσεις ή να «θεραπεύσεις» μόνος/η σου κάτι. Αν παίρνεις φαρμακευτική αγωγή, μην την αλλάξεις ή τη διακόψεις χωρίς να μιλήσεις με τον γιατρό σου.

Αν αυτή την περίοδο περνάς κάτι πραγματικά δύσκολο ψυχικά, μίλησε με έναν ειδικό ψυχικής υγείας. Μόνο ένας εξειδικευμένος επαγγελματίας μπορεί να κάνει διάγνωση και να σου προσφέρει τη φροντίδα που χρειάζεσαι.

Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (24/7, δωρεάν, ανώνυμη): 1018

Τηλεφωνική Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης (24/7, δωρεάν, ανώνυμη): 10306

Βιβλιογραφικές αναφορές

[1] Kierkegaard, S. (1980).The concept ofanxiety (R. Thomte& A. B. Anderson, Trans.). Princeton University Press. (Original workpublished 1844)

[2] Sartre, J.-P. (2020). Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός (Α. Χατζημωυσής, Μτφρ). Δώμα. (Έργο που δημοσιεύτηκε πρωτότυπα το 1946)

[3] Yalom, I. D. (2020). Υπαρξιακή ψυχοθεραπεία (Ε. Ανδριτσάνου & Δ. Κακατσάκη, Μτφρ.). Άγρα. (Έργο που δημοσιεύτηκε πρωτότυπα το 1980)

[4] Sartre, J.-P. (1956). Being and nothingness (H. E. Barnes, Trans.). PhilosophicalLibrary. (Original work published 1943)

Photo by Nicolas Hoizey on Unsplash