Τα τέσσερα υπαρξιακά ζητήματα κατά τον Yalom

Γράφει ο Κωνσταντίνος Μουτσούλας — Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής. MSc Κλινική & Κοινοτική Ψυχολογία, MSc Αθλητική Ψυχολογία (University of East London). Μέλος ΣΕΨ, μέλος BPS. Μάθε περισσότερα για μένα

Υπάρχουν ερωτήματα που για ένα διάστημα μας απασχολούν έντονα και επιστρέφουμε σε αυτά ξανά και ξανά, ώσπου, μέσα στη ροή της καθημερινότητας, της δουλειάς, των σχέσεων και των υποχρεώσεων, εξαφανίζονται σαν να μην υπήρξαν ποτέ. Κάποια στιγμή επιστρέφουν: Τι γίνεται όταν πεθάνω; Πόσο ελεύθερος είμαι στη ζωή που έχω επιλέξει; Μπορεί κάποιος να με γνωρίσει πραγματικά; Τι είναι αυτό που δίνει νόημα στη ζωή μου;

Ο Ίρβιν Γιάλομ (Irvin D. Yalom), ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της υπαρξιακής ψυχοθεραπείας, οργάνωσε τη σκέψη του γύρω από τέσσερα υπαρξιακά ζητήματα (ultimate concerns «ανησυχίες» στην ελληνική μετάφραση): τον θάνατο, την ελευθερία, την υπαρξιακή απομόνωση και την έλλειψη νοήματος [1]. Ο Γιάλομ τα περιγράφει ως πλευρές της ζωής που αφορούν κάθε άνθρωπο, με ή χωρίς κάποια ψυχολογική δυσκολία, και με τις οποίες, αργά ή γρήγορα, βρισκόμαστε αντιμέτωποι.

Τα τέσσερα υπαρξιακά ζητήματα

Η ελευθερία αφορά τη δυνατότητα επιλογής μέσα σε έναν κόσμο που ταυτόχρονα μας περιορίζει. Δεν επιλέγουμε τις συνθήκες στις οποίες γεννιόμαστε, την οικογένειά μας ή πολλά από όσα μας συμβαίνουν, κι όμως έρχονται στιγμές που καλούμαστε να αποφασίσουμε τι θα κάνουμε με αυτό που μας έχουν δοθεί, και την ευθύνη αυτής της απόφασης δεν μπορεί να την πάρει κανείς άλλος για εμάς.

Η υπαρξιακή απομόνωση δεν ταυτίζεται με τη μοναξιά που νιώθουμε όταν λείπουν άνθρωποι από τη ζωή μας. Αφορά κάτι που ισχύει ακόμα και στις πιο κοντινές μας σχέσεις: όσο κοντά κι αν βρεθούμε σε έναν άλλο άνθρωπο, ένα μέρος της εμπειρίας μας δεν μπορεί να μοιραστεί ή να βιωθεί από εκείνον ακριβώς όπως το βιώνουμε εμείς. Η αναγνώριση αυτής της απόστασης είναι συχνά δύσκολη, και ταυτόχρονα, όταν δεν περιμένουμε από τον άλλον να την εξαφανίσει, μπορούμε να σχετιστούμε μαζί του πιο ελεύθερα.

Η έλλειψη νοήματος αφορά το ερώτημα γιατί και για ποιον λόγο ζούμε. Δεν υπάρχει ένα καθολικό νόημα που δίνεται σε όλους με τον ίδιο τρόπο, και για τον καθένα το ερώτημα παίρνει διαφορετική μορφή: Τι έχει σημασία για μένα; Πού θέλω να δίνω τον χρόνο μου; Πώς θέλω να ζω;

Ο θάνατος αφορά την επίγνωση ότι η ζωή μας είναι περιορισμένη. Μαζί με τον φόβο που συχνά φέρνει, η γνώση ότι ο χρόνος μας έχει όρια επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να ζήσουμε, τις σχέσεις που δημιουργούμε και όσα θεωρούμε σημαντικά.

Τα τέσσερα υπαρξιακά ζητήματα συνδέονται μεταξύ τους, αφού η επίγνωση του θανάτου συχνά φέρνει στο προσκήνιο το ερώτημα του νοήματος, η ελευθερία έρχεται μαζί με την ευθύνη για τις επιλογές μας, και ο τρόπος που αναγνωρίζουμε την υπαρξιακή απομόνωση επηρεάζει το πώς σχετιζόμαστε με τους άλλους [2].

Πώς εμφανίζονται στην καθημερινή ζωή

Τα υπαρξιακά ζητήματα σπάνια εμφανίζονται με αυτές ακριβώς τις λέξεις, και στο γραφείο μου φτάνουν συνήθως με τη μορφή κάποιου γεγονότος: μετά από έναν χωρισμό, όταν χρειάζεται να αποφασίσουμε πώς θα συνεχίσουμε, μετά την απώλεια ενός ανθρώπου που μας φέρνει πιο κοντά στην πραγματικότητα της θνητότητας, σε μια επαγγελματική αλλαγή όπου πρέπει να επιλέξουμε χωρίς να ξέρουμε με βεβαιότητα το αποτέλεσμα, ή σε μια περίοδο που, ενώ όλα φαίνονται να πηγαίνουν καλά, αναρωτιόμαστε γιατί τίποτα δεν μας γεμίζει.

Εμφανίζονται και μέσα στις σχέσεις μας, στην ανάγκη να μας καταλάβει κάποιος, στον φόβο ότι κανείς δεν θα μπορέσει να μας γνωρίσει πραγματικά ή στην προσπάθεια να προσαρμοστούμε τόσο πολύ στις προσδοκίες των άλλων που χάνουμε την επαφή με αυτό που θέλουμε εμείς.

Χρειάζεται συχνά χρόνος μέσα στη θεραπεία για να φανεί ότι κάτω από αυτά βρίσκεται κάποιο από τα τέσσερα ζητήματα. Γι’ αυτό η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία μπορεί να ξεκινήσει από κάτι ευρύτερο από το «ποιο είναι το πρόβλημα;», δηλαδή από το τι συμβαίνει στη ζωή μου και τι σημαίνει αυτό για τον τρόπο που επιλέγω να τη ζήσω.

Τι μπορεί να κάνει η θεραπεία με αυτά τα ερωτήματα

Ο θάνατος δεν μπορεί να εξαφανιστεί, η ελευθερία δεν καταργείται χωρίς να καταργηθεί μαζί της ένα βασικό μέρος του να είμαστε άνθρωποι, η υπαρξιακή απομόνωση δεν εξαλείφεται ολοκληρωτικά και το νόημα δεν μπορεί να μας το δώσει έτοιμο κάποιος άλλος. Στην υπαρξιακή ψυχοθεραπεία εξετάζουμε πώς αυτά τα ζητήματα επηρεάζουν τον τρόπο που ζούμε: τι αποφεύγουμε, ποιες επιλογές θεωρούμε ότι δεν έχουμε, ποιες σχέσεις έχουν σημασία για εμάς και αν ο τρόπος που ζούμε ανταποκρίνεται σε αυτό που θεωρούμε σημαντικό.

Ο θεραπευτής δεν ξέρει από πριν ποιο νόημα πρέπει να έχει η ζωή του ανθρώπου απέναντί του, οπότε στη θεραπεία αυτά τα ερωτήματα μπορούν να ειπωθούν δυνατά, χωρίς την πίεση να βρεθεί αμέσως μια απάντηση, και μέσα στη θεραπευτική σχέση να φανεί πώς ο καθένας αντιλαμβάνεται την ελευθερία του, πώς στέκεται απέναντι στα όριά του και στις απώλειες, πώς σχετίζεται με τους άλλους και τι έχει σημασία για τον ίδιο.

Η σειρά

Στα επόμενα τέσσερα άρθρα θα σταθούμε σε καθένα από αυτά χωριστά.

Ελευθερία: Τι σημαίνει να επιλέγουμε μέσα σε έναν κόσμο που δεν μπορούμε να ελέγξουμε;

Υπαρξιακή απομόνωση: Τι σημαίνει να είμαστε κοντά στους άλλους γνωρίζοντας ότι ποτέ δεν μπορούμε να μοιραστούμε πλήρως την εμπειρία μας;

Έλλειψη νοήματος: Τι συμβαίνει όταν αυτά που κάνουμε παύουν να μας φαίνονται σημαντικά;

Θάνατος: Τι αλλάζει στον τρόπο που ζούμε όταν θυμόμαστε ότι ο χρόνος μας είναι περιορισμένος;

Αν κάποιο από αυτά τα ερωτήματα σε απασχολεί αυτή την περίοδο και θέλεις να το εξετάσουμε μαζί, δες περισσότερα για την υπαρξιακή ψυχοθεραπεία, ή επικοινώνησε μαζί μου μέσω της φόρμας επικοινωνίας ή τηλεφωνικά, να κλείσουμε ένα πρώτο ραντεβού. 

Σημαντική ενημέρωση

Τα κείμενα αυτής της ιστοσελίδας έχουν αποκλειστικά ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Η ανάγνωσή τους δεν συνιστά ψυχοθεραπευτική πράξη και δεν αντικαθιστά την επαγγελματική συμβουλή, τη διάγνωση ή τη θεραπεία, γι’ αυτό δεν πρέπει να τα χρησιμοποιήσεις για να διαγνώσεις ή να «θεραπεύσεις» μόνος/η σου κάτι. Αν παίρνεις φαρμακευτική αγωγή, μην την αλλάξεις ή τη διακόψεις χωρίς να μιλήσεις με τον γιατρό σου.

Αν αυτή την περίοδο περνάς κάτι πραγματικά δύσκολο ψυχικά, μίλησε με έναν ειδικό ψυχικής υγείας. Μόνο ένας εξειδικευμένος επαγγελματίας μπορεί να κάνει διάγνωση και να σου προσφέρει τη φροντίδα που χρειάζεσαι.

Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (24/7, δωρεάν, ανώνυμη): 1018

Τηλεφωνική Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης (24/7, δωρεάν, ανώνυμη): 10306

Βιβλιογραφικές αναφορές

[1] Yalom, I. D. (2020). Υπαρξιακή Ψυχοθεραπεία. (Ε. Ανδριτσάνουκαι Δ. Κακατσάκη). Άγρα. (πρωτότυπη έκδοση, 1980).

[2] Wilmshurst, K. (2020). An integrated existentialframework for trauma theory. Canadian Social Work Review, 37(2), 131-147. https://doi.org/10.7202/1075115ar

Photo by Milo Weiler on Unsplash